HASTA HAKLARI LEFKOŞA DEKLARASYONU
Lefkoşa, 2026
Ön Söz
Sağlık, insan onurunun korunmasının, toplumsal refahın ve sürdürülebilir kalkınmanın temel unsurlarından biri olup evrensel bir insan hakkıdır. Bu hak, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi başta olmak üzere uluslararası insan hakları belgelerinde ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Anayasası’nda güvence altına alınmıştır.
İnsan onuruna dayalı bir sağlık sistemi, yalnızca bireylerin sağlık hizmetlerine erişimini güvence altına almakla sınırlı değildir. Aynı zamanda sağlık hizmetlerinin güvenli, kaliteli, erişilebilir, hakkaniyetli, bilimsel, etik ilkelere bağlı ve sürdürülebilir biçimde sunulmasını gerektirir.
Bu Deklarasyon, sağlıkta hakların yalnızca bireysel hak taleplerinden ibaret olmadığı; hastaların, sağlık çalışanlarının, sağlık kurumlarının, meslek örgütlerinin, kamu otoritelerinin ve toplumun ortak sorumluluğuyla korunabileceği anlayışıyla hazırlanmıştır.
Hasta haklarının korunması ile sağlık emekçilerinin haklarının, mesleki bağımsızlıklarının ve güvenli çalışma koşullarının güvence altına alınması birbirinden ayrı düşünülemez. Bu unsurların birlikte korunması, toplumun sağlık sistemine duyduğu güvenin ve sağlık hizmetlerinin sürdürülebilirliğinin temelini oluşturur.
Bizler, Kıbrıs Türk Tabipleri Birliği ve Evrensel Hasta Hakları Derneği olarak tüm siyasi partileri, sivil toplum örgütlerini, sendikaları, birlikleri ve dernekleri Deklarasyondaki ilke ve değerleri benimsemeye ve içselleştirmeye; bu ilkeler doğrultusunda birlikte mücadele etmeye, bu mücadeleye destek vermeye ve Deklarasyonu imzalamaya davet ederiz.
Temel İlkeler
Madde 1 – İnsan Onuru, Saygı, Sağlık ve Eşitlik Hakkı
Her birey; insan onuruna saygı, eşitlik ve hakkaniyet ilkeleri doğrultusunda, zamanında, erişilebilir, güvenli, kaliteli, saygılı, şefkatli ve kültürel değerlere duyarlı sağlık hizmeti alma hakkına sahiptir. Hiç kimse; dili, dini, inancı, etnik kökeni, cinsiyeti, cinsel yönelimi, cinsiyet kimliği, yaşı, engelliliği, ekonomik veya sosyal durumu ya da herhangi başka bir nedenle sağlık hizmetlerinden yararlanmada ayrımcılığa uğratılamaz.
Madde 2 – Hekimlerin Mesleki Bağımsızlık Hakkı
Hekimlerin klinik ve mesleki bağımsızlığı korunmalıdır. Klinik kararlar siyasi, idari, ticari veya ekonomik çıkar ve baskılardan etkilenmemeli; meslek etiğine, güncel bilimsel bilgilere, hasta haklarına ve hastanın aydınlatılmış tercihlerine uygun biçimde verilmelidir.
Madde 3 – Güvenli Çalışma Ortamı ve Sağlıkta Şiddetin Önlenmesi Hakkı
Tüm sağlık emekçilerinin güvenli, şiddetten uzak, yeterli insan gücü ve donanıma sahip ortamlarda çalışması, hasta güvenliğinin temel koşullarındandır. Sağlıkta şiddetin önlenmesi, kamu otoritelerinin öncelikli sorumluluğudur.
Madde 4 – Sağlık Emekçilerinin Korunması ve Desteklenmesi Hakkı
Tüm sağlık emekçilerinin adil ücrete, makul çalışma sürelerine, yeterli dinlenmeye ve sürekli mesleki gelişime erişimleri güvence altına alınmalı; fiziksel ve ruhsal iyilik hâlleri korunmalıdır. Sağlık emekçilerinin korunması ve desteklenmesi, toplum sağlığının korunmasının ayrılmaz bir parçasıdır.
Madde 5 – Bilgilendirilme Hakkı
Hastalar; tanıları, hastalıklarının seyri, önerilen tedaviler, bu tedavilerin riskleri ve olası yararları, alternatif tedaviler ile tedavi uygulanmamasının sonuçları hakkında anlayabilecekleri bir dilde eksiksiz olarak bilgilendirilmelidir.
Madde 6 – Aydınlatılmış Onam Hakkı
Aydınlatılmış onam yalnızca imzalanan bir belge değil; hastanın anlayabileceği şekilde bilgilendirilmesini, soru sorabilmesini ve özgür iradesiyle karar verebilmesini içeren bir iletişim sürecidir. Acil durumlarda hastanın iradesini açıklayamadığı ve gecikmenin yaşamı veya sağlığı açısından ciddi bir tehlike oluşturduğu hâller dışında, hiçbir tıbbi girişim hastanın özgür iradesiyle verdiği aydınlatılmış onamı olmaksızın gerçekleştirilemez.
Madde 7 – Tedaviyi Kabul veya Reddetme Hakkı
Hastalar, gerekli bilgilendirmenin ardından önerilen tedaviyi kabul etme veya reddetme hakkına sahiptir.
Madde 8 – Mahremiyet ve Gizlilik Hakkı
Her hasta, sağlık hizmetinin sunumu sırasında özel yaşamına, bedensel mahremiyetine ve kişisel alanına saygı gösterilmesi hakkına sahiptir. Muayene, tanı ve tedavi süreçleri mahremiyeti sağlayan uygun koşullarda yürütülmeli; bu süreçte öğrenilen bilgiler gizli tutulmalıdır.
Madde 9 – Sağlık Kayıtlarına Erişim Hakkı
Her hasta, sağlık kayıtlarını inceleme, kayıtların kopyasını alma ve kayıtlardaki yanlış bilgilerin düzeltilmesini isteme hakkına sahiptir.
Madde 10 – Hekim ve Diğer Sağlık Profesyonellerini Seçme ve İkinci Görüş Alma Hakkı
Hastalar, hekimlerini ve diğer sağlık profesyonellerini seçme, sağlık kuruluşlarını değiştirme ve uygun koşullarda ikinci görüş alma hakkına sahiptir.
Madde 11 – Güvenli ve Kaliteli Sağlık Hizmeti Hakkı
Her hasta, sağlık hizmetinin sunumu sırasında önlenebilir zararlardan korunma ve gerekli hasta güvenliği önlemlerinin alınmasını isteme hakkına sahiptir. Sağlık hizmetleri; yeterli insan gücü ve donanımın bulunduğu uygun koşullarda, mesleki standartlara ve kalite gerekliliklerine uygun biçimde sunulmalıdır.
Madde 12 – Sağlık Hizmetlerinde Süreklilik Hakkı
Sağlık hizmetleri kesintisiz, planlı, sistemli, güncel ve sürdürülebilir biçimde sunulmalıdır. Hastanın farklı kurumlar veya sağlık profesyonelleri arasındaki geçişlerinde bakımın sürekliliği korunmalıdır.
Madde 13 – Kırılgan Grupların Korunması Hakkı
Çocuklar, yaşlılar, gebeler, engelli bireyler, kronik hastalığı olanlar, ruh sağlığı hizmeti alan bireyler ile sağlık hizmetlerine erişimde dezavantaj yaşayabilecek diğer kişi ve gruplar, ihtiyaçlarına uygun koruyucu ve destekleyici mekanizmalardan yararlanma hakkına sahiptir.
Madde 14 – Acil Sağlık Hizmeti Hakkı
Gerçek acil sağlık hizmetleri; ödeme gücü, sigorta durumu veya sosyal statü gözetilmeksizin derhal sunulmalıdır.
Madde 15 – Kanıta Dayalı ve Uygun Tedavi Hakkı
Her hasta, güncel tıp biliminin kabul ettiği, bilimsel kanıtlara dayalı ve etkinliği kanıtlanmış en uygun tedaviye erişim hakkına sahiptir. Tanı ve tedavi kararlarında hastanın yararı, aydınlatılmış tercihleri ve onamı esas alınmalıdır. Etkinliği kanıtlanmamış uygulamalar hastalara standart tedavi olarak sunulmamalıdır.
Madde 16 – Ağrı ve Gereksiz Acıdan Korunma Hakkı
Her hasta; önlenebilir ağrı, acı ve gereksiz fiziksel veya psikolojik sıkıntıdan korunma hakkına sahiptir. Sağlık hizmetleri; hastanın yaşı, klinik durumu ve bireysel gereksinimleri dikkate alınarak bilimsel kanıtlara dayalı etkili ağrı değerlendirmesini, ağrı tedavisini ve semptom kontrolünü içermelidir. Hiçbir hasta, uygun tıbbi bakımla önlenebilecek ağrı veya sıkıntıya maruz bırakılmamalıdır.
Madde 17 – Başvuru, İtiraz ve Şikâyet Hakkı
Her hasta; başvuru, itiraz ve şikâyet hakkına sahiptir. Başvuru, itiraz ve şikâyette bulunulabilecek mekanizmalar erişilebilir, bağımsız, tarafsız ve etkili olmalıdır.
Madde 18 – Dijital Sağlık ve Yapay Zekâda Haklar
Yapay zekâ ve dijital sağlık teknolojileri; insan denetimi, şeffaflık, güvenlik, veri gizliliği ve hesap verebilirlik ilkeleri doğrultusunda yalnızca karar destek aracı olarak kullanılmalıdır. Hastanın aydınlatılmış onam hakkı korunmalı ve tıbbi tanı ve tedaviye ilişkin nihai klinik sorumluluk, Kıbrıs Türk Tabipleri Birliğine kayıtlı ve yetkili hekimde olmalıdır.
Madde 19 – Koruyucu Sağlık Hizmetleri Hakkı
Her birey; aşılama, tarama programları, sağlık eğitimi ve diğer koruyucu sağlık hizmetlerinden yararlanma hakkına sahiptir.
Madde 20 – Ortak Sorumluluk Hakkı
Hastalar ve yakınları; sağlık durumlarına ilişkin bildikleri ölçüde doğru ve eksiksiz bilgi vermek, kendi tercihleri doğrultusunda tedavi sürecine katılmak, sağlık çalışanlarına saygılı davranmak, sağlık kurumlarının işleyişine ilişkin makul kurallara uymak ve sağlık hizmetlerinden başkalarının haklarını engellemeyecek biçimde yararlanmak konusunda sorumluluk taşırlar.
Bu sorumluluklar, hastaların tedaviyi kabul veya reddetme haklarını sınırlandıracak biçimde yorumlanamaz.
Madde 21 – Palyatif ve Yaşam Sonu Bakım Hakkı
Her hasta; ağrısının giderilmesini, semptomlarının kontrol altına alınmasını ve yaşamının son döneminde insan onuruna uygun palyatif bakım almayı isteme hakkına sahiptir.
Madde 22 – Sağlık Politikalarına Katılım Hakkı
Sağlık meslek örgütleri, hasta temsilcileri ve ilgili paydaşlar; sağlık politikalarının hazırlanması ve uygulanması, sağlık verilerinin toplanması ve paylaşılması ile toplum sağlığı profili çalışmalarının denetlenmesi ve değerlendirilmesi süreçlerine etkin biçimde katılmalıdır.
Madde 23 – Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik Hakkı
Sağlık sistemi; karar alma süreçleri, kaynak kullanımı, hizmetlerin sunumu ve elde edilen sonuçlar bakımından şeffaf ve hesap verebilir biçimde yönetilmelidir. Hasta güvenliği olayları, şikâyetler, hizmet riskleri ve kalite göstergeleri düzenli olarak izlenmeli, değerlendirilmeli ve gerekli iyileştirmeler yapılmalıdır. Kamu otoriteleri ve sağlık kurumları, hasta mahremiyetini koruyarak topluma açık, erişilebilir ve anlaşılır bilgi sunmalıdır.
Madde 24 – Sağlık Verilerinin Güvenliği Hakkı
Her birey, kişisel sağlık verilerinin hukuka uygun, güvenli, şeffaf ve gizlilik esaslarına uygun biçimde korunması hakkına sahiptir. Sağlık verileri, kişinin açık rızası veya yasal zorunluluk dışında üçüncü kişilerle paylaşılamaz.
Sağlık verilerinin bilimsel araştırma, eğitim veya yayın amacıyla kullanılması etik ve hukuki kurallara uygun olmalı; gerekli izinler ve etik onaylar alınmalı ve hasta mahremiyeti her durumda korunmalıdır.
Bu amaçlarla kullanılan veriler mümkün olduğunca anonimleştirilmelidir. Kimliği belirlenebilir veri, görüntü veya vaka bilgileri, hastanın bu kullanıma yönelik ayrıca alınmış açık rızası olmaksızın yayımlanmamalı veya eğitim materyallerinde kullanılmamalıdır.
Lefkoşa Taahhüdü
Bizler bu Deklarasyonu imzalayanlar olarak;
insan onurunu sağlık hizmetlerinin temel değeri kabul edeceğimizi;
her bireyin eşit, hakkaniyetli, erişilebilir, güvenli ve kaliteli sağlık hizmeti alma hakkını savunacağımızı;
hasta haklarının korunması ile sağlık emekçilerinin haklarının, güvenliğinin ve mesleki – klinik bağımsızlığının birbirinden ayrılamayacağını;
bilimsel kanıtları, tıp etiğini, insan haklarını ve hukukun üstünlüğünü sağlık politikalarının vazgeçilmez temeli olarak kabul edeceğimizi;
sağlıkta ayrımcılığın, şiddetin, ihmalin ve her türlü hak ihlalinin karşısında duracağımızı;
sağlık çalışanlarının adil çalışma koşulları, makul çalışma süreleri ve yeterli dinlenme hakkı ile hekimlerin ve sağlık çalışanlarının mesleki gelişimlerinin desteklenmesinin takipçisi olacağımızı,
şeffaf, hesap verebilir ve katılımcı bir sağlık sisteminin geliştirilmesi için ortak sorumluluk üstleneceğimizi
beyan ve taahhüt ederiz.
Bu Deklarasyonun yaşayan bir belge olduğuna; bilimsel gelişmeler, insan hakları standartları ve toplumun değişen ihtiyaçları doğrultusunda düzenli olarak gözden geçirilmesi gerektiğine inanırız.
Lefkoşa, 2026
Kıbrıs Türk Tabipleri Birliği – Evrensel Hasta Hakları Derneği
